قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها « 1 » ؛ أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها آمده است « 2 » . و تحت عنوان واژه أعين ( چشمها ) مثل : وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها « 3 » ، و در واژهء آذان ( گوشها ) : وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها « 4 » ؛ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها « 5 » ؛ وَ جَعَلْنا عَلى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَ فِي آذانِهِمْ وَقْراً « 6 » . پيداست كه مراد از چشمها و گوشها همين عضوها نيستند ، بلكه مراد تدبير و فهم و درك است كه از ويژگيها و صفات عقل است . در موارد زيادى در قرآن به عقل - چه تحت عنوان مفاهيم و دلالتها و چه از خلال مثالها ، عبرتها و موعظه‌ها و يا رسالتها ، پديده‌هاى معقول و محسوس - اشاره شده است كه تتبّع و گردآورى آنها در اين‌جا ممكن نيست . چه بسيار كتابها و نوشته‌هايى كه به بحث ماهيّت عقل ، جهت تلاش درك و كشف علّت و ذات آن سياه گشته است ، و همگى به اين باور و بيان رسيده‌اند كه : شناخت عقل از جنس دانش مكاشفه است و نه علمى كه تحت اشارات و الفاظ باشد . چرا اكنون ما تلاش مىكنيم تا براى آن تعريفى ارائه دهيم ؛ چرا نمىتوانيم عميق‌تر و دقيق‌تر از آنچه كه اهل بصيرت و مكاشفه گفته‌اند ، دربارهء آن بگوييم ؟ على ( ع ) دربارهء ويژگى عقل فرموده است : « جوهرى است درك‌كننده و محيط بر اشياء ، عارف به شىء قبل از به وجود آمدنش ، كه علّت و نهايت مطالب است . » مراد از اين تعريف ، عقل اوّل است كه پيامبر ( ص ) در حديث مشهورش - كه محدّثان بسيارى از جمله طبرانى آن را روايت كرده‌اند - فرمود : « اوّلين چيزى كه خداوند آفريد ، عقل است . » كه منظور ، عقلى است كه خداوند در آدمى نهاد و به‌واسطهء آن به موجودى انسانى بدل گشت . كلينى در كافى و صدوق در معانى الاخبار روايت مىكنند كه ، يكى از ياران امام صادق ( ع )

--> ( 1 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 179 : چرا كه دلهايى دارند كه با آن ، حقايق را دريافت نمىكنند . ( 2 ) - محمّد ( 47 ) آيهء 24 : آيا به آيات قرآن نمىانديشند ؟ يا مگر بر دلهايشان قفلهايى نهاده شده است ؟ ( 3 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 179 : و چشمانى دارند كه با آنها نمىبينند . ( 4 ) - همان : و گوشهايى دارند كه با آنها نمىشنوند . ( 5 ) - حج ( 22 ) آيهء 46 : تا دلهايى داشته باشند كه با آن بينديشند ، يا گوشهايى كه با آن بشنوند . ( 6 ) - انعام ( 6 ) آيهء 25 : ولى ما بر دلهايشان پرده‌ها افكنده‌ايم تا آن را نفهمند ، و در گوشهايشان سنگينى قرار داده‌ايم .